26 grudnia 2020

Kultura w dobie pandemii COVID-19

Jako badacz kultury postanowiłem podejść do napisania niniejszego artykułu z określoną, dla niektórych być może dość oczywistą, tezą. Można sprowadzić ją do stwierdzenia, że zarówno organizacje kulturalne, jak i ich publiczność, ściśle podlegają nieustannym zmianom gospodarczym, technologicznym i społecznym, od których bezpośrednio zależy forma relacji, jaką obie grupy budują między sobą. W tym sensie już we wstępie należałoby uznać, że w minionych dziesięcioleciach powojennych nic tak znacząco nie wpłynęło na sposoby funkcjonowania organizacji kulturalnych i odbiorców ich oferty jak właśnie doświadczana w ostatnich miesiącach pandemia.

Prześledźmy wydarzenia, w których uczestniczymy w Polsce od marca 2020 roku. Wybuch pandemii COVID-19 z dnia na dzień zaburzył funkcjonowanie organizacji sektora kultury. Kiedy Rządowy Zespół Zarządzania Kryzysowego podjął decyzję o czasowym zamknięciu filharmonii, oper, operetek, teatrów, muzeów, kin, domów kultury, bibliotek, galerii sztuki i innych instytucji kultury[1] – uczestnictwo w kulturze w tradycyjnym rozumieniu przestało być możliwe. W trosce o bezpieczeństwo Polaków odwołano niezliczoną liczbę koncertów, spektakli, wystaw, warsztatów i innych planowanych wydarzeń. Dla przedstawicieli sektora kultury był to ogromny szok. Oto, z dnia na dzień, poszczególne organizacje musiały znaleźć własną odpowiedź na nową sytuację. Zaobserwowane reakcje były różne: od zdecydowanych i szybkich decyzji o przeformułowaniu i przeniesieniu elementów programu do Internetu, po skrajną hibernację i całkowite zawieszenie swojej działalności.

Wydaje się, że w kontekście toczonych w sektorze kultury debat pandemia dowiodła kilku rzeczy. Przede wszystkim, przekonanie o wzrastającym znaczeniu Internetu zarówno w obszarze uczestnictwa, jak i zarządzania organizacjami kulturalnymi jest dziś jeszcze bardziej zasadne. Co jednak kluczowe to fakt, że omawiana sytuacja wymusiła na organizacjach sektora kultury natychmiastową adaptację. Kwestie, o których mówiło się niekiedy w formie życzeniowej i w odniesieniu do przyszłości, musiały być urzeczywistnione „tu i teraz”. Digitalizacja, przeniesienie działań twórczych i programowych do sieci, wzmocnienie dialogu z publicznością to tylko niektóre efekty uboczne rozwoju pandemii.

 Media nieustająco donosiły i donoszą o aktualnych działaniach organizacji kulturalnych, stanowiących odpowiedzi na omawiany kryzys. Jedną z krajowych instytucji kultury, które natychmiastowo zareagowały na wyjątkową sytuację był Teatr Nowy w Poznaniu. Już 12. marca, czyli w dzień, w którym decyzja rządu dotycząca tymczasowego zamknięcia instytucji kultury weszła w życie, dyrekcja poznańskiego teatru postanowiła nie rezygnować z zaplanowanego wcześniej projektu zatytułowanego „Stan podgorączkowy”. Ostatecznie spektakl wyemitowano na żywo w Internecie, gdzie oglądało go ponad 2,5 tysiąca osób.[2] Symboliczny jest fakt, że gdyby wydarzenie odbyło się w tradycyjnej formie, liczba uczestników nie przekroczyłaby 365 (tyle bowiem osób pomieścić może Duża Scena Teatru Nowego). W kolejnych tygodniach obserwowaliśmy rozwój wielu innych inicjatyw takich, jak organizacja wirtualnego oprowadzania po wystawach, warsztatów online, debat, interaktywnego śpiewnika, lekcji muzycznych, itd. Interesującym polem obserwacji były festiwale. W maju 2020 roku organizatorzy Krakowskiego Festiwalu Filmowego poinformowali, że z powodu pandemii koronawirusa jubileuszowa, 60. edycja imprezy odbędzie się w całości online. Każdy, kto zakupił bilet, otrzymał kod dostępowy do strony, za pośrednictwem której filmy festiwalowe emitowane były w czasie rzeczywistym. Sprawiło to, że krakowska impreza przeniosła się do setek polskich domów.[3] To jedynie przykłady wielu kreatywnych działań, które można by tu przytoczyć.

Również MKiDN dostrzegło potencjał do wykorzystania internetu w trakcie trwania narodowej kwarantanny. Powołano do życia m.in. program „Kultura w sieci”, którego celem było i jest finansowe wsparcie realizacji projektów upowszechniających dorobek kultury i zwiększających obecność kultury w życiu społecznym w sposób zapośredniczony internetowo. Program stanowi element tarczy antykryzysowej w kulturze, wspierając ten szczególny sektor w trakcie trwania sytuacji epidemicznej.[4] Na stronie ministerstwa aktualizowana jest także na bieżąco lista instytucji kultury oferujących publiczności swój program online.[5]

W pewnym sensie zatem na technologicznym „skoku w przyszłość” zyskała publiczność. Z jednej strony, działania organizacji kulturalnych z pierwszego półrocza 2020 roku znacząco wpłynęły na zwiększenie dostępności do kultury w kraju. Co więcej, udostępniony w internecie spektakl, film, obraz, czy debatę obejrzeć może każdy, niezależnie od miejsca zamieszkania. Można powiedzieć, że dzięki temu polska prowincja zyskała dostęp do kultury dużych miast i przynajmniej tymczasowo zniesione zostały dwie bariery: ekonomiczna oraz ta wynikająca z miejsca zamieszkania. Z drugiej strony, internet przestał służyć wielu organizacjom kulturalnym wyłącznie do informowania o ofercie, stając się autonomiczną przestrzenią dla procesów twórczych.

Czy jednak kultura online może całkowicie zastąpić kulturę na żywo? Wraz z zachwytem nowymi możliwościami pojawia się zwątpienie, czy prowadzonych działań nie jest za dużo, czy ich umasowienie nie prowadzi do przebodźcowania publiczności, a w końcu: czy w dalszej perspektywie tego typu działania mają w ogóle sens. Trudno choćby częściowo nie zgodzić się ze stanowiskiem osób, dla których odbiór sztuki (zwłaszcza tej o charakterze performatywnym) wymaga kontaktu fizycznego. Opisane powyżej przykłady zwiększania dostępu do kultury dla wielu mogą okazać się niewystarczające w wymiarze doświadczeniowym. Nie da się bowiem porównać sytuacji oglądania spektaklu na ekranie komputera z tą, w której jesteśmy jego odbiorcami na widowni teatralnej lub innej, w której zamiast oryginału obrazu oglądamy jego cyfrową wersję na ekranie smartfona. Wreszcie, kultura to przede wszystkim relacje. Te wirtualne mają zupełnie inny charakter niż te tworzone w fizycznym kontakcie. Nie należy zapominać, że dla części publiczności to właśnie relacje w tym drugim rozumieniu stanowią fundament uczestnictwa w kulturze.

[1] Serwis Rzeczpospolitej Polskiej, #Koronawirus: Zawieszenie działalności instytucji kultury i placówek szkolnictwa artystycznego, 11.03.2020 r.

<https://www.gov.pl/web/kultura/zawieszenie-dzialalnosci-instytucji-kultury-i-placowek-szkolnictwa-artystycznego> [dostęp: 23.12.2020 r.]

[2] TVN24, Teatr w czasie zarazy. Aktorzy grali przy pustej widowni, 13.03.2020 r. <https://tvn24.pl/poznan/koronawirus-w-polsce-poznanski-teatr-zagral-bez-publicznosci-4351466> [dostęp: 22.12.2020 r.]

[3] Gazeta Wyborcza, Krakowski Festiwal Filmowy odwiedzicie na swojej kanapie, w dresie albo piżamie. Można już kupować karnety, 22.12.2020 r.

<https://wyborcza.pl/7,101707,25888921,krakowski-festiwal-filmowy-online-odwiedzicie-go-ze-swojej.html> [dostęp: 22.12.2020 r.]

[4] Biuletyn informacji publicznej. <http://bip.mkidn.gov.pl/pages/posts/program-stypendialny-na-upowszechnianie-kultury-przez-osoby-fizyczne-ndash-kultura-w-sieci-3223.php> [dostęp: 22.12.2020 r.]

[5] Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. <https://www.gov.pl/web/kultura/kultura-w-sieci> [dostęp: 22.12.2020 r.]

Autor: dr Piotr Firych

Foto:Pixabay

AKTUALNOŚCI

Czy kształcimy odpowiednie kadry dla Przemysłu 4.0?

Czy kształcimy odpowiednie kadry dla Przemysłu 4.0?

Czy dzisiejsi studenci sprostają potrzebom kompetencyjnym przemysłów przyszłości? Czy uczelnie dają szansę, aby absolwenci mogli wejść na rynek pracy z…

Czytaj więcej

Czy firmy w restrukturyzacji rząd skazał na upadłość?

Czy firmy w restrukturyzacji rząd skazał na upadłość?

Znane i wdrożone są już przepisy w ramach tzw. Tarczy 2.0 oraz najnowszej formy pomocy publicznej dla polskich przedsiębiorców, czyli…

Czytaj więcej

Praca zdalna w projektach studenckich

Praca zdalna w projektach studenckich

Nasi partnerzy z Fundacji CSV – Student oraz ENACTUS Polska, podjęli ciekawy i niezwykle aktualny obecnie temat związany z pracą…

Czytaj więcej

FORMULARZ KONTAKTOWY

Napisz przed jakim wyzwaniem stoi Twoja instytucja lub firma? Jaki problem wymaga rozwiązania lub jaka decyzja dotycząca obecnej sytuacji jest do podjęcia? Jakich danych lub prognoz potrzebujesz, aby z odwagą podejmować decyzje rozwojowe dla przyszłości?






W czym możemy pomóc?

* pole obowiązkowe